Nhiều cha mẹ mong con tự giác học, biết tập trung và có trách nhiệm với bài vở. Nhưng trong sinh hoạt hằng ngày, người lớn lại thường làm thay: Nhắc con chuẩn bị từng món đồ, chỉ dẫn từng bước, vừa thấy con mắc lỗi đã vội giải quyết giúp.

Lâu dần, trẻ quen chờ nhắc nhở, gặp khó là tìm người hỗ trợ. Đến khi con đi học, cha mẹ lại sốt ruột: “Sao việc của mình mà con chẳng biết tự lo?”.

Sự tự giác cần được rèn từ những việc vừa sức, phù hợp với độ tuổi. Với trẻ nhỏ, đó có thể là cất đồ chơi, chuẩn bị bình nước, sắp xếp bút vẽ. Khi lớn hơn, con dần tự chuẩn bị sách vở, hoàn thành bài tập và quản lý thời gian.

Không có bộ quy tắc nào bảo đảm trẻ sẽ đứng đầu lớp. Tuy nhiên, ba nguyên tắc dưới đây có thể giúp con hình thành những thói quen cần thiết cho việc học lâu dài.

1. Thống nhất từ đầu: Việc gì con tự làm, việc gì người lớn hỗ trợ

Một tình huống quen thuộc trong nhiều gia đình: Mẹ không cho ăn vặt trước bữa tối, con quay sang hỏi bà. Bố yêu cầu dừng xem điện thoại, con lại tìm mẹ xin thêm vài phút.

Nếu mỗi người đưa ra một câu trả lời, trẻ dễ hiểu rằng chỉ cần hỏi đúng người hoặc năn nỉ đủ lâu là có thể thay đổi quy định.

Vì thế, trước hết người lớn cần thống nhất với nhau. Những quy tắc như thời gian xem màn hình, giờ ăn hay việc chuẩn bị đồ dùng nên được nói rõ từ trước, bằng lời đơn giản để trẻ hiểu và làm theo.

Chẳng hạn: “Trước khi ra ngoài, con kiểm tra bình nước và hộp bút. Mẹ sẽ giúp con những việc con chưa tự làm được”. Hoặc: “Con xem hết tập này thì tắt, sau đó cả nhà ăn cơm”.

Khi đã giao việc phù hợp với khả năng của con, cha mẹ cũng cần kiên nhẫn để con làm. Đừng vừa nói “con tự chuẩn bị nhé”, thấy con chậm đã thu xếp hết thay con.

Điều quan trọng là trẻ hiểu rõ trách nhiệm của mình, còn người lớn thực hiện nhất quán những gì đã thống nhất.

2. Khi con đang làm, đừng liên tục chen vào chỉ dẫn

Thấy con ghép hình chậm, cha mẹ chỉ ngay miếng cần lấy. Con đang cất bút, người lớn nhắc phải cất màu nào trước. Con vừa ngồi vào bàn đã nghe hàng loạt lời dặn: “Ngồi thẳng lên”, “Làm bài này trước”, “Đừng viết như thế”.

Từng lời nhắc có thể xuất phát từ ý tốt. Nhưng nếu diễn ra liên tục, trẻ khó có khoảng thời gian tự quan sát, suy nghĩ và làm theo cách của mình. Con đang chú ý vào công việc lại phải dừng để nghe chỉ dẫn tiếp theo.

Khi trẻ đã bắt đầu một việc, cha mẹ có thể lùi lại quan sát. Nếu con chưa yêu cầu giúp đỡ và không có vấn đề về an toàn, hãy cho con thời gian thử.

Những lỗi chưa cần sửa ngay cũng có thể chờ đến khi con hoàn thành một phần công việc rồi mới trao đổi. Không phải cứ thấy con làm khác cách của người lớn là cần can thiệp.

Khi con nhờ giúp, cha mẹ có thể hỏi: “Con đang vướng ở đâu?”, “Con đã thử cách nào rồi?”. Từ đó, hỗ trợ đúng phần con cần, thay vì nhận làm toàn bộ.

Trẻ cần được trải nghiệm cảm giác tự mình hoàn thành một việc, dù kết quả ban đầu chưa thật nhanh hay đẹp mắt.

3. Khi con mắc lỗi nhỏ, để con nghĩ cách khắc phục trước

Quên hộp bút, để đồ lộn xộn rồi không tìm thấy, hứa cất đồ chơi nhưng chưa làm xong — những sơ suất này rất dễ khiến cha mẹ lập tức ra tay xử lý.

Tuy nhiên, với những việc an toàn và nằm trong khả năng của trẻ, người lớn có thể chậm lại một chút, hỏi: “Bây giờ con định làm thế nào?”.

Quên bút, con có thể hỏi mượn. Không tìm thấy đồ, con thử nhớ lại lần cuối đã dùng ở đâu rồi tự tìm. Chưa cất xong đồ chơi, con cần hoàn thành phần việc còn lại.

Sau đó, cha mẹ cùng con nghĩ cách tránh lặp lại: Chuẩn bị đồ từ tối hôm trước, kiểm tra trước khi ra cửa hoặc dành một chỗ cố định để cất đồ dùng.

Mục đích là giúp trẻ thấy lựa chọn và hành động của mình đi cùng trách nhiệm. Không cần thêm những lời như “mẹ đã bảo rồi”, “cho chừa” hay cố tình để con chịu khổ.

Với việc liên quan đến sức khỏe, an toàn hoặc vượt quá khả năng của trẻ, người lớn vẫn phải hỗ trợ kịp thời. Để con tự lập không có nghĩa là bỏ mặc con xoay xở.

Ba nguyên tắc này thực chất đi cùng nhau trong một công việc: Trước khi làm, trẻ biết mình có trách nhiệm gì; khi thực hiện, con có cơ hội tự làm; nếu sai sót, con được hướng dẫn cách sửa.

Muốn con tự giác với bài vở sau này, cha mẹ có thể bắt đầu bằng cách kiên nhẫn để con tự lo những việc nhỏ hôm nay. Việc con làm chậm hơn người lớn một chút đôi khi chính là khoảng thời gian cần thiết để con học được cách làm.