Tác giả: Mẹ Quả - Chuyên gia tư vấn giáo dục gia đình, tập trung chia sẻ kiến thức nuôi dạy con cái, kinh nghiệm giáo dục cha mẹ - con cái và những hiểu biết về hôn nhân và gia đình.

Mới hôm trước, một độc giả có chia sẻ với tôi một câu chuyện nhỏ vừa có phần dở khóc dở cười, vừa vô cùng ngại ngùng.

Chuyện là, có một buổi tối, em bé bất ngờ chạy xộc vào phòng bố mẹ và vô tình bắt gặp khoảnh khắc thân mật của hai người. Sáng hôm sau, em bé mắt đỏ hoe nói với bà nội: "Tối qua bố đánh mẹ, mẹ cứ kêu suốt thôi."

Cả nhà đứng hình ngay tại chỗ, không biết nên giải thích thế nào hay chọn cách im lặng.

Nhiều bậc phụ huynh nghe xong câu chuyện này chắc hẳn sẽ bật cười, nhưng sau tiếng cười đó, chúng ta thực sự nên suy nghĩ nghiêm túc: Khi con trẻ bắt đầu tiếp xúc với những điều "chưa thể hiểu được" này, chúng ta rốt cuộc nên phản ứng ra sao?

Giáo dục giới tính chưa bao giờ là chủ đề có thể trì hoãn hết lần này đến lần khác.

Tại sao trẻ lại luôn hỏi những câu "khiến người lớn ngượng ngùng"?

Không ít cha mẹ có một lầm tưởng: Phải chăng con mình "biết chuyện quá sớm"? Sao cứ hay hỏi mấy câu như thế này?

Thực ra không phải vậy.

Trẻ em từ khoảng 3 tuổi sẽ bắt đầu nhận thức được sự khác biệt giữa nam và nữ, đồng thời nảy sinh sự tò mò về câu hỏi "Con được sinh ra từ đâu?". Đây là một phần tự nhiên trong quá trình phát triển, giống như việc tập nói hay tập đi vậy.

Bản thân câu hỏi không có gì đáng sợ, điều đáng lo ngại thực sự chính là — cách ứng xử của người lớn.

Có cha mẹ chọn cách né tránh, có người lại đùa cợt trả lời cho xong chuyện, thậm chí có người gạt đi ngay: "Trẻ con đừng hỏi linh tinh."

Về ngắn hạn, cách làm này có vẻ "qua mắt" được trẻ, nhưng về lâu dài, trẻ sẽ nảy sinh hai nhận thức sai lệch:

Cho rằng cơ thể và chuyện giới tính là điều "không thể nói ra".

Khi thực sự gặp phải vấn đề, trẻ sẽ không dám tìm đến bạn để hỏi nữa.

Cứ như vậy, trẻ đành phải đi tìm câu trả lời từ bạn bè, mạng xã hội hoặc các nguồn thông tin không đáng tin cậy, từ đó càng dễ đi lệch hướng.

Vì vậy, thay vì ngăn cấm, tốt hơn hết hãy dẫn dắt.

Giáo dục giới tính không phải là một tiết học, mà là cả hành trình đồng hành

Nhiều người nghĩ rằng giáo dục giới tính là việc đợi đến tuổi dậy thì mới bắt đầu.

Thực ra, từ khi trẻ bắt đầu có nhận thức là đã đang "tiếp nhận" giáo dục giới tính rồi, chỉ là quá trình này diễn ra một cách ngầm ẩn và thấm dần từng chút một.

Ở mỗi giai đoạn khác nhau, phương pháp áp dụng cũng sẽ khác nhau:

Bước 1: Giúp trẻ nhận biết cơ thể, thiết lập ranh giới (Khoảng 3 tuổi)

Đây là giai đoạn rất quan trọng. Bạn có thể bắt đầu dạy trẻ nhận biết các bộ phận trên cơ thể, bao gồm cả vùng riêng tư. Nhiều cha mẹ hay ngại ngùng nên dùng các tên gọi mơ hồ để thay thế, nhưng điều này lại không lợi cho sự hiểu biết của trẻ.

Việc sử dụng tên gọi chính xác (như "dương vật", "âm đạo") không có gì là khó nói. Ngược lại, đó là bước đầu tiên giúp trẻ xây dựng nhận thức rõ ràng.

Điều quan trọng hơn là giúp trẻ hiểu: Những vị trí nào là riêng tư, không được tự ý cho người khác xem và cũng không cho phép ai đụng vào.

Đồng thời, cha mẹ cũng cần chú ý đến hành vi của mình, chẳng hạn như tránh thay quần áo tùy tiện trước mặt con, tôn trọng sự riêng tư của nhau. Những chi tiết này chính là bài học trực quan nhất.

Nếu không biết phải mở lời làm sao, bạn có thể dùng tranh ảnh hoặc sách đồng thoại đơn giản để trẻ dễ tiếp thu.

Bước 2: Đồng hành cùng con qua những thay đổi tuổi dậy thì

Bước vào tuổi dậy thì, cả cơ thể lẫn cảm xúc của trẻ đều có những thay đổi rõ rệt. Con trai sẽ trải qua hiện tượng mộng tinh, con gái sẽ bắt đầu có kinh nguyệt. Đây đều là những hiện tượng sinh lý bình thường, nhưng nếu không được tìm hiểu trước, trẻ thường sẽ lo lắng, thậm chí sợ hãi.

Nhiều cha mẹ có thói quen đợi chuyện xảy ra rồi mới giải thích, nhưng khi đó trẻ đã phải đối mặt với nó bằng vô vàn thắc mắc và tâm lý xấu hổ.

Cách tốt hơn là chủ động trò chuyện trước. Hãy nói với con rằng: Những thay đổi này rất bình thường và ai rồi cũng sẽ trải qua.

Đồng thời, cũng cần trò chuyện về vấn đề tình cảm. Những rung động ở tuổi dậy thì là cảm xúc rất tự nhiên, không nhất thiết phải dập tắt bằng mọi giá. So với việc chỉ đơn thuần cấm đoán "không được yêu sớm", điều quan trọng hơn là giúp trẻ hiểu: Có thể có tình cảm rung động, nhưng phải có ranh giới; có thể thử bước vào một mối quan hệ, nhưng phải biết tự bảo vệ mình. Con gái phải học cách nói "Không", con trai phải học cách "Tôn trọng". Những điều này còn quan trọng hơn cả lời "Cấm".

Bước 3: Truyền tải quan điểm lành mạnh về hôn nhân và tình yêu qua cuộc sống hàng ngày

Nhiều người bỏ qua một điểm: Giáo dục giới tính không chỉ là kiến thức về cơ thể, mà còn là giáo dục về cảm xúc.

Sự hiểu biết của trẻ về mối quan hệ thân mật phần lớn đến từ chính cha mẹ. Nếu từ nhỏ trẻ đã thấy một mối quan hệ tôn trọng, thấu hiểu lẫn nhau giữa bố và mẹ, khi lớn lên trẻ sẽ tự nhiên dễ dàng xây dựng một mối quan hệ lành mạnh. Ngược lại, nếu gia đình tràn ngập sự lạnh nhạt, cãi vã hay bất bình đẳng, nhận thức của trẻ về tình yêu cũng sẽ lệch lạc.

Chúng ta không cần cố tình nói những giáo lý lớn lao, mà có thể từ từ dẫn dắt qua đời sống hàng ngày: Khi xem các tình tiết chưa phù hợp trên phim ảnh, có thể nhân tiện trò chuyện; khi gặp những câu chuyện thực tế về hôn nhân, cũng có thể cùng thảo luận với con. Hãy để trẻ hiểu rằng, một mối quan hệ không phải là sự cho đi từ một phía, mà là sự lựa chọn và tôn trọng từ cả hai chiều.

Khi trẻ bất ngờ đặt câu hỏi, cha mẹ có thể ứng xử như thế này

Điều khiến nhiều phụ huynh đau đầu nhất thực ra chính là khoảnh khắc trẻ bất ngờ cất tiếng hỏi: "Bố mẹ vừa làm gì đấy?" hay "Con được sinh ra từ đâu?".

Lúc này, bạn không cần một câu trả lời hoàn hảo, chỉ cần nắm vững vài nguyên tắc sau:

Đừng hoảng loạn: Phản ứng của bạn sẽ trực tiếp ảnh hưởng đến thái độ của trẻ đối với việc này. Hãy giữ thái độ càng tự nhiên càng tốt.

Nói vừa đủ mức: Với trẻ 3 tuổi, không cần giải thích toàn bộ quá trình sinh lý; với trẻ 8-9 tuổi, có thể giải thích chi tiết hơn một chút. Tùy thuộc vào khả năng hiểu của trẻ mà giải thích từng chút một là đủ.

Không cần nói hết trong một lần: Giáo dục giới tính không phải là "nhiệm vụ làm một lần là xong", mà là một quá trình mở ra từng bước. Trẻ hỏi đến đâu, bạn trả lời đến đó.

Cố gắng không dùng lời nói dối: Những câu nói đùa như "Con là do nhặt về", "Được giao hàng tới" đôi khi sẽ khiến trẻ cảm thấy bất an, thậm chí ảnh hưởng đến cảm giác an toàn của con.

Chân thực, đơn giản và dịu dàng mới là cách tốt nhất.

Kết

Nhiều bậc phụ huynh sở dĩ né tránh giáo dục giới tính không phải vì không coi trọng, mà vì không biết phải bắt đầu từ đâu.

Nhưng con trẻ sẽ không chờ đợi. Chúng sẽ tự dùng cách của mình để tìm hiểu thế giới này.

Điều chúng ta có thể làm không phải là chặn đứng những câu hỏi đó ở ngoài cửa, mà là đồng hành để cùng con từ từ hiểu thấu. Ý nghĩa của giáo dục giới tính chưa bao giờ là để trẻ "biết trước điều gì", mà là giúp trẻ có đủ năng lực hiểu rõ và bảo vệ bản thân ở đúng từng giai đoạn trưởng thành.

Trên con đường lớn khôn này, chúng ta không thể đi thay con đến cuối cùng, nhưng có thể thắp sáng từng ngọn đèn đường giúp con. Và giáo dục giới tính chính là một ngọn đèn vô cùng quan trọng trong số đó.