Ảnh minh họa: Getty Images

Theo Sở Y tế Hà Nội, đây là bệnh có khả năng lây lan rất nhanh, đặc biệt trong những cộng đồng có tỷ lệ tiêm chủng chưa đầy đủ. Mặc dù vaccine sởi là biện pháp phòng bệnh hiệu quả, các ca mắc vẫn có thể xuất hiện trong cộng đồng. Vì vậy, nhận biết sớm biểu hiện bệnh, chăm sóc đúng cách và chủ động tiêm chủng vẫn là những biện pháp quan trọng để bảo vệ trẻ và hạn chế nguy cơ lây lan.

Bác sĩ Nguyễn Sỹ Đức - Phó trưởng khoa Phụ trách khoa Kiểm soát nhiễm khuẩn - Bệnh viện Nhi Hà Nội cho biết, sởi lây chủ yếu qua đường hô hấp. Virus có thể phát tán trong không khí thông qua các giọt dịch tiết đường hô hấp khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc nói chuyện. Người mắc sởi có khả năng lây truyền bệnh ngay cả khi các biểu hiện bên ngoài chưa thật sự rõ ràng, khiến bệnh dễ lan từ người sang người. Trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ, trẻ chưa được tiêm hoặc chưa tiêm đủ vắc xin phòng sởi, trẻ suy dinh dưỡng và những trẻ có bệnh nền là những nhóm cần được đặc biệt quan tâm vì nguy cơ mắc bệnh và biến chứng cao hơn.

Sau khi virus xâm nhập, bệnh thường có thời gian ủ bệnh khoảng 7-21 ngày. Giai đoạn khởi phát, trẻ có thể sốt cao, thường trên 39°C, kèm các triệu chứng viêm long đường hô hấp như chảy nước mũi, ho khan kéo dài, khàn tiếng. Trẻ có thể chảy nước mắt, viêm kết mạc, mắt đỏ, có nhiều gỉ mắt, sưng nề mí mắt. Một dấu hiệu có giá trị gợi ý bệnh sởi là các hạt Koplik trong niêm mạc miệng, tuy nhiên không phải trường hợp nào cha mẹ cũng dễ dàng nhận biết được tại nhà.

Sau giai đoạn khởi phát, ban sởi thường xuất hiện và lan dần từ trên xuống dưới. Ban có thể bắt đầu ở vùng đầu, mặt, cổ, sau đó lan xuống ngực, lưng, cánh tay rồi tiếp tục xuống bụng, mông, đùi và chân. Khi ban lan đến chân, trẻ thường bắt đầu giảm sốt và ban dần bay. Tuy nhiên, diễn biến bệnh ở mỗi trẻ có thể khác nhau, vì vậy cha mẹ không nên chỉ dựa vào đặc điểm của ban để tự chẩn đoán hoặc đánh giá mức độ nặng của bệnh.

Về biến chứng của bệnh, bác sĩ Đức cho biết sởi có thể gây nhiều biến chứng, thường gặp nhất là viêm phổi, đồng thời đây cũng là nguyên nhân tử vong hàng đầu ở trẻ mắc sởi. Các biến chứng khác gồm viêm tai giữa, tiêu chảy gây mất nước và viêm giác mạc, đặc biệt nặng ở trẻ suy dinh dưỡng hoặc thiếu vitamin A. Viêm não cấp tuy ít gặp nhưng có thể để lại di chứng thần kinh, trong khi viêm não xơ hóa bán cấp (SSPE) là biến chứng rất hiếm, xuất hiện muộn nhiều năm sau nhiễm sởi.

Vì vậy, bác sĩ Đức khuyến cáo, khi nghi ngờ trẻ mắc sởi, cha mẹ cần đưa trẻ đi khám để được chẩn đoán và hướng dẫn chăm sóc phù hợp. Điều trị sởi chủ yếu là điều trị hỗ trợ, theo dõi diễn biến và phát hiện, xử trí kịp thời các biến chứng. Trẻ mắc bệnh cần được cách ly, hạn chế tiếp xúc với người khác để giảm nguy cơ lây truyền, đồng thời nghỉ ngơi trong phòng sạch sẽ, thông thoáng, tránh khói thuốc và các yếu tố có thể làm nặng thêm triệu chứng hô hấp.

Trong quá trình chăm sóc, cha mẹ cần chú ý kiểm soát sốt và bù đủ nước cho trẻ. Khi trẻ sốt từ 38,5°C trở lên, có thể sử dụng paracetamol theo hướng dẫn của nhân viên y tế, bảo đảm đúng liều theo cân nặng và khoảng cách giữa các lần dùng. Không tự ý phối hợp nhiều thuốc hạ sốt hoặc sử dụng thuốc khi chưa rõ liều. Trẻ cần được uống đủ nước; trẻ còn bú nên tiếp tục bú mẹ nhiều lần trong ngày. Cha mẹ nên cho trẻ ăn các thức ăn mềm, lỏng, dễ tiêu, giàu dinh dưỡng và chia thành nhiều bữa nhỏ nếu trẻ mệt hoặc biếng ăn.

Vitamin A có vai trò quan trọng trong điều trị hỗ trợ bệnh sởi và được khuyến cáo sử dụng theo đúng độ tuổi, liều lượng và hướng dẫn của cán bộ y tế. Cha mẹ không tự ý bổ sung vitamin A liều cao cho trẻ. Bên cạnh đó, cần vệ sinh mắt, mũi, miệng và cơ thể hằng ngày, có thể tắm cho trẻ bằng nước ấm, nhẹ nhàng, giữ môi trường sống sạch và thông thoáng. Kháng sinh không có tác dụng điều trị virus sởi và không được sử dụng thường quy. Chỉ sử dụng kháng sinh khi có chỉ định của bác sĩ, chẳng hạn khi trẻ có bội nhiễm vi khuẩn như viêm phổi hoặc viêm tai giữa.

Cha mẹ cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay khi xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo như sốt cao liên tục từ 39-40°C, sốt không đáp ứng với thuốc hạ sốt theo hướng dẫn, thở nhanh, khó thở hoặc tím tái; trẻ mệt nhiều, không ăn uống, bỏ bú, không chơi, lơ mơ, li bì hoặc co giật. Trẻ phát ban toàn thân nhưng vẫn sốt, nôn nhiều, tiêu chảy nặng hoặc xuất hiện bất kỳ biểu hiện bất thường nào cũng cần được đánh giá y tế kịp thời. Đây có thể là dấu hiệu của biến chứng, trong đó có viêm phổi, mất nước hoặc tổn thương thần kinh.

Ngay cả khi trẻ đã được xuất viện và tình trạng bệnh có vẻ cải thiện, bác sĩ Đức khuyến cáo cha mẹ vẫn cần tiếp tục theo dõi sát tình hình tiến triển của trẻ. Cần duy trì chế độ dinh dưỡng đầy đủ, cho trẻ uống đủ nước, nghỉ ngơi hợp lý và theo dõi nhiệt độ, nhịp thở, tình trạng ho, khả năng bú hoặc ăn uống, mức độ tỉnh táo. Nếu trẻ sốt trở lại, ho dữ dội, khó thở, bỏ bú hoặc bỏ ăn, co giật, li bì hoặc xuất hiện phát ban kèm xuất huyết, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay. Việc tái khám phải được thực hiện theo lịch hẹn của bác sĩ để đánh giá quá trình hồi phục và phát hiện sớm các bất thường.

Phòng bệnh vẫn là biện pháp quan trọng nhất đối với sởi, trong đó tiêm vaccine đầy đủ và đúng lịch là cách chủ động bảo vệ trẻ. Cha mẹ cần kiểm tra lịch sử tiêm chủng của trẻ và đưa trẻ đi tiêm bổ sung vaccine phòng sởi theo hướng dẫn của cơ quan y tế nếu chưa tiêm hoặc chưa tiêm đủ liều. Đồng thời, gia đình cần thực hiện vệ sinh cá nhân, rửa tay thường xuyên, giữ nhà ở thông thoáng, hạn chế để trẻ nghi mắc hoặc mắc sởi tiếp xúc với người khác và thực hiện các biện pháp phòng lây nhiễm theo hướng dẫn của cơ sở y tế.

Sởi là bệnh đã có vaccine phòng ngừa hiệu quả, nhưng nguy cơ mắc và lây lan vẫn tồn tại nếu trẻ chưa được bảo vệ đầy đủ. Nhận biết đúng biểu hiện, đưa trẻ đi khám khi có dấu hiệu nghi ngờ, điều trị và chăm sóc theo hướng dẫn, theo dõi sát các dấu hiệu cảnh báo và tiêm chủng đầy đủ sẽ giúp giảm nguy cơ biến chứng, bảo vệ sức khỏe trẻ em và góp phần ngăn ngừa dịch sởi trong cộng đồng.