Ngày còn nhỏ, con có thể kể với mẹ mọi chuyện, từ chiếc bút bị mất đến cuộc cãi nhau với bạn cùng bàn. Nhưng rồi những câu chuyện thưa dần. Mẹ hỏi hôm nay đi học thế nào, con đáp “bình thường”. Mẹ muốn biết con đang buồn chuyện gì, con nói “không có gì đâu” rồi trở về phòng.

Nhiều phụ huynh thấy hụt hẫng trước sự thay đổi ấy. Người đã dành phần lớn thời gian chăm sóc con khó tránh khỏi cảm giác tủi thân: Mình lo cho con từng chút, tại sao con lại xa cách?

Trẻ lớn lên có nhu cầu riêng tư hơn là điều bình thường. Tuy nhiên, người lớn cũng cần nhìn lại cách trò chuyện và ứng xử hằng ngày. Một đứa trẻ ít chia sẻ chưa chắc đã hết cần mẹ. Có khi con vẫn muốn kể, nhưng ngại câu chuyện của mình lại kết thúc bằng lời phê bình, một bài giảng hoặc cảm giác có lỗi.

Ba cách ứng xử dưới đây có thể khiến khoảng cách giữa mẹ và con ngày càng lớn, dù ban đầu đều xuất phát từ mong muốn chăm sóc, bảo vệ con.

1. Thường xuyên nhắc công lao để con phải nghe lời

“Mẹ vất vả thế này là vì ai?”

“Ngày trước mẹ có bao nhiêu cơ hội, từ khi có con mới phải bỏ hết.”

“Con được ăn học đầy đủ mà còn làm mẹ buồn như vậy à?”

Đằng sau những câu nói ấy có thể là một người mẹ đang kiệt sức, thiếu sự chia sẻ và mong được gia đình ghi nhận. Những vất vả đó là có thật, cũng xứng đáng được quan tâm. Nhưng khi được nhắc đi nhắc lại để yêu cầu con nghe lời, chúng dễ trở thành gánh nặng đối với trẻ.

Con có thể hiểu rằng việc mẹ không vui, bỏ lỡ cơ hội hay chịu đựng cuộc hôn nhân không hạnh phúc đều liên quan đến mình. Mỗi lần muốn làm điều khác ý mẹ, con lại phải cân nhắc xem mình có đang vô ơn hay không.

Sự nghe lời khi ấy có thể đến từ cảm giác mắc nợ. Trẻ ngại bộc lộ nhu cầu, giấu những lựa chọn riêng hoặc chỉ kể những điều biết chắc mẹ sẽ hài lòng. Người mẹ tưởng mình hiểu con, nhưng phần được nghe ngày càng ít đi.

Cha mẹ hoàn toàn có thể dạy con biết trân trọng công sức của gia đình bằng những việc cụ thể: cùng làm việc nhà, giữ gìn đồ dùng, chi tiêu phù hợp và có trách nhiệm với việc học. Không cần biến những điều đó thành lời nhắc rằng con phải sống theo mong muốn của mẹ để đền đáp.

Khi mệt, mẹ có thể nói thẳng: “Hôm nay mẹ cần nghỉ một lúc, con giúp mẹ dọn bàn nhé”. Cách nói rõ nhu cầu giúp con biết mình có thể làm gì, đồng thời tránh đặt lên con trách nhiệm phải khiến mẹ hạnh phúc.

2. Để quát mắng trở thành cách giao tiếp quen thuộc

Một lần mất bình tĩnh không đủ để định nghĩa cả quá trình làm mẹ. Nhưng nếu chuyện gì cũng dẫn đến tiếng quát, từ làm đổ nước, quên đồ đến bị điểm kém, trẻ có thể dần dè chừng mỗi khi nói chuyện với người lớn.

Trước khi kể một chuyện không vui, con sẽ quan sát xem hôm nay mẹ có đang cáu không. Trước khi thừa nhận lỗi, con nghĩ đến phản ứng có thể xảy ra. Những câu trả lời ngắn ngủi đôi khi là cách trẻ tránh một cuộc đối thoại căng thẳng.

Có trẻ thu mình, cố làm vừa lòng mẹ để không bị mắng. Có trẻ phản ứng bằng cách lớn tiếng, cãi lại. Dù biểu hiện khác nhau, việc trò chuyện giữa hai bên đều trở nên khó khăn.

Trong khi đó, điều cha mẹ cần biết nhất thường lại là những chuyện con ngại nói nhất: một lần bị bạn bắt nạt, một lỗi sai, một kết quả học tập không tốt hay một nỗi lo chưa biết giải quyết thế nào.

Muốn con thành thật, người lớn cần để con có cơ hội nói hết trước khi đưa ra nhận xét. Khi quá giận, có thể tạm dừng cuộc trò chuyện, bảo đảm trẻ vẫn an toàn rồi quay lại sau khi bình tĩnh.

Lời góp ý cũng nên tập trung vào hành vi cụ thể. “Con đã hứa làm bài nhưng chưa làm, mình cần thống nhất lại giờ học” sẽ giúp trẻ hiểu vấn đề hơn câu “Con lúc nào cũng lười”.

Nếu đã nói lời làm con tổn thương, mẹ có thể xin lỗi về cách ứng xử của mình, đồng thời giữ nguyên yêu cầu hợp lý. Chẳng hạn: “Vừa rồi mẹ quát quá lớn, mẹ xin lỗi. Nhưng việc con đánh em vẫn cần được giải quyết”. Trẻ vẫn được hướng dẫn về giới hạn mà không phải chịu sự xúc phạm.

3. Quan tâm đến mức quyết định thay mọi chuyện của con

Biết con đang ở đâu, chơi với ai và sử dụng mạng thế nào là trách nhiệm của cha mẹ. Tuy nhiên, sự quan tâm dễ trở thành kiểm soát khi người lớn muốn quyết định cả những việc con đã có thể tự lựa chọn.

Từ quần áo, sở thích, bạn bè đến cách sắp xếp thời gian, ý kiến của con đều bị bác bỏ bằng câu “mẹ biết điều gì tốt cho con”. Điện thoại bị kiểm tra bất ngờ, chuyện riêng bị đem kể với người khác, cánh cửa phòng đóng lại cũng khiến mẹ nghi ngờ.

Lâu dần, trẻ có thể quen chờ mẹ quyết định, thiếu cơ hội tập chịu trách nhiệm. Một số em lại tìm cách giữ kín nhiều hơn để có khoảng riêng cho mình.

Việc trao quyền cần phù hợp với độ tuổi và mức độ an toàn. Trẻ nhỏ có thể chọn một trong hai bộ quần áo phù hợp thời tiết, quyết định làm bài môn nào trước. Với trẻ lớn hơn, cha mẹ có thể cùng thống nhất giờ về nhà, cách dùng điện thoại, những thông tin cần báo và tình huống phải nhờ người lớn hỗ trợ.

Các quy tắc rõ ràng giúp cả hai bên bớt phải dò xét, đối phó. Con hiểu mình được lựa chọn đến đâu, còn cha mẹ có cơ sở để nhắc nhở khi con chưa thực hiện đúng cam kết.

Muốn con gần gũi, hãy bắt đầu từ những cuộc trò chuyện nhỏ

Không cần đợi đến lúc con phản ứng gay gắt hay hoàn toàn ngừng tâm sự, cha mẹ mới tìm cách thay đổi. Có thể bắt đầu bằng việc để điện thoại xuống khi con đang kể, bớt ngắt lời, hỏi thêm trước khi kết luận.

Khi con chia sẻ một khó khăn, thử hỏi: “Con muốn mẹ nghe thôi hay muốn mẹ cùng nghĩ cách?”. Câu hỏi ấy cho người lớn biết con đang cần gì, thay vì vội đưa ra lời khuyên.

Sự gắn bó cũng cần thời gian để được khôi phục. Nếu trước đây thường bị mắng hoặc phủ nhận, con có thể chưa lập tức cởi mở chỉ sau một lần mẹ thay đổi. Những phản ứng bình tĩnh, nhất quán qua nhiều tình huống mới giúp con yên tâm kể nhiều hơn.

Việc điều chỉnh cách nuôi dạy cũng cần sự tham gia của bố và những người cùng chăm sóc trẻ. Một người mẹ quá tải cần được chia sẻ công việc, có thời gian nghỉ ngơi và được lắng nghe.

Đến một lúc, con sẽ có những suy nghĩ và lựa chọn khác cha mẹ. Giữ được sự gần gũi là để trong những lúc khó khăn, con vẫn thấy mình có thể trở về, nói thật và cùng gia đình tìm cách giải quyết.