Trước tiên xin hỏi các bậc phụ huynh một câu:

Bạn có nhận ra rằng trẻ em ngày nay dường như đang ngày càng “kém nhanh nhạy” hơn không?

Không phải chỉ số IQ giảm sút, mà là não bộ trở nên ì ạch, thiếu động lực suy nghĩ.

Biểu hiện cụ thể là:

Ở trường, trẻ khó ngồi yên, khó tập trung nghe giảng, không đặt câu hỏi; bài tập chỉ cần biến tấu một chút là bỏ trống. Một bài văn đọc ba lần vẫn không nhớ, một kiến thức cơ bản phải nhắc đi nhắc lại nhiều lần mới phản ứng.

Ở nhà, ngồi vào bàn học ba phút đã lơ đãng; khả năng tập trung còn kém hơn một con châu chấu nhảy nhót. Gặp bài khó liền kêu “con không biết”, bài tập từ 7 giờ tối kéo dài đến 11 giờ đêm; không có điện thoại thì than chán, có điện thoại rồi lại không dứt ra được.

Điều này khiến nhiều phụ huynh nghĩ tới một khái niệm đang được nhắc đến nhiều: “thối não ở trẻ”.

“Brain rot” (não mục ruỗng) từng được Đại học Oxford bình chọn là từ khóa của năm 2024, dùng để chỉ hiện tượng thanh thiếu niên tiếp xúc quá mức với nội dung mạng xã hội chất lượng thấp, dẫn đến giảm tập trung, lười suy nghĩ, cảm xúc thất thường, suy giảm trí nhớ – những biểu hiện cốt lõi của sự suy thoái nhận thức.

Nhắc đến “thối não”, nhiều phụ huynh lập tức đổ lỗi cho điện thoại: video ngắn, game, phim hoạt hình – tất cả đang “phá hỏng” não trẻ.

Tuy nhiên, sau khi trao đổi với nhiều giáo viên chủ nhiệm, bác sĩ tâm lý trẻ em và nhà nghiên cứu khoa học thần kinh, tác giả cho rằng có ba nguyên nhân chính, trong đó điện thoại chỉ đứng thứ hai.

Hạng ba: Thiếu ngủ kéo dài

Ít phụ huynh biết rằng bước đầu của “thối não” bắt đầu từ sau khi tắt đèn.

Có một học sinh lớp 4 thường xuyên học đến khuya. Khi được hỏi sáng hôm sau có buồn ngủ không, mẹ em trả lời: “Có chứ, sáng nào cũng khó dậy, giờ tự học thì ngủ gật. Nhưng bài nhiều quá, không thức khuya sao làm xong được.”

Nhiều phụ huynh nghĩ rằng ngủ ít một chút không sao, học tập quan trọng hơn.

Thực tế, khi trẻ bước vào giấc ngủ sâu ban đêm, dịch não tủy sẽ “dọn dẹp” các chất thải tích tụ trong não suốt cả ngày, đặc biệt là beta-amyloid – chất liên quan đến suy giảm nhận thức và phản ứng chậm chạp.

Thiếu ngủ lâu dài có thể gây thay đổi không thể đảo ngược trong não bộ: ức chế hormone tăng trưởng, phá vỡ kết nối thần kinh, khiến tư duy rối loạn.

Nghiên cứu tại Đức từng cho thấy: nhóm học sinh thức khuya học bài có tỷ lệ quên sau 48 giờ cao hơn đáng kể so với nhóm ngủ đủ giấc.

Nguy hiểm hơn, thiếu ngủ và “thối não” tạo thành vòng luẩn quẩn:

Ngủ kém → mất tập trung → bài không xong → thức khuya hơn → não trì trệ hơn → chán học → tìm đến điện thoại để “gây tê”.

Hạng hai: Sự xâm lấn của màn hình điện tử

Điện thoại và thiết bị điện tử là “chất xúc tác” khiến tình trạng này trầm trọng hơn.

Nghiên cứu dài hạn tại Nhật Bản theo dõi hàng chục nghìn học sinh cho thấy việc sử dụng điện thoại quá mức có liên quan mật thiết đến kết quả học tập giảm sút và sự chậm phát triển não bộ.

Video ngắn và game liên tục kích thích dopamine – chất dẫn truyền thần kinh tạo cảm giác khoái cảm. Não bộ quen với phần thưởng tức thì, từ đó khó chấp nhận những nhiệm vụ cần nỗ lực bền bỉ như đọc sách, làm bài tập.

Thậm chí chỉ vài phút xem video ngắn cũng khiến não có xu hướng học hời hợt. Lâu dài, vùng vỏ não trước trán – trung tâm điều hành khả năng tập trung và tự kiểm soát – có thể bị ảnh hưởng.

Điện thoại giống như “con dao mềm”, từng chút một cắt đi sự kiên nhẫn, khả năng suy nghĩ và tính kỷ luật của trẻ.

Hạng nhất: Sự bao bọc quá mức của cha mẹ

Nguyên nhân đứng đầu lại đến từ chính người lớn.

Một phụ huynh vẫn mặc quần áo, chuẩn bị cặp sách cho con học lớp 4 vì “làm vậy nhanh hơn”. Nghe có vẻ chu đáo, nhưng thực chất là tước đi cơ hội rèn luyện của trẻ.

Trẻ được bao bọc quá mức sẽ quen chờ chỉ dẫn, thiếu chủ động, dần mất khả năng tự suy nghĩ.

Những việc tưởng nhỏ như gấp quần áo, dọn bàn học, rửa bát… thực chất rèn luyện cảm nhận trật tự, kỹ năng lập kế hoạch, phối hợp tay – mắt.

Khoa học thần kinh có một nguyên tắc: não không dùng sẽ thoái hóa, càng dùng càng linh hoạt.

Khi cha mẹ làm thay tất cả, trẻ mất cơ hội “vận động” não bộ. Những khó khăn cha mẹ gánh thay hôm nay có thể trở thành điểm yếu của con sau này.

Làm gì để “đánh thức” não bộ của trẻ?

Tin tốt là não trẻ có tính dẻo cao. Nếu can thiệp kịp thời, hoàn toàn có thể cải thiện.

1. Trả lại giấc ngủ cho trẻ

Thiết lập giờ ngủ cố định. Giảm áp lực bài tập không cần thiết. Tạo môi trường ngủ yên tĩnh, hạn chế thiết bị điện tử trước giờ ngủ.

2. Quản lý thiết bị điện tử bằng quy tắc rõ ràng

Cha mẹ làm gương. Thống nhất thời gian sử dụng hợp lý. Tăng hoạt động thay thế: vận động, thủ công, đọc sách, khám phá ngoài trời.

Khi cuộc sống thực đủ phong phú, điện thoại sẽ bớt hấp dẫn.

3. Ngừng làm thay, trao lại trách nhiệm

Trẻ nhỏ tự chăm sóc bản thân. Học sinh tiểu học làm việc nhà phù hợp. Trẻ lớn tham gia quyết định trong gia đình.

Yêu thương không phải bao bọc, mà là trao cơ hội trưởng thành.

Giáo sư Mã Ái (Đại học Chính pháp Trung Quốc) từng nói: “Học tập tốt hay không, quan trọng là động cơ có mạnh không.”

Não trẻ giống như hạt giống, cần ánh sáng, đất tốt và mưa thuận gió hòa để nảy mầm.

Mong rằng mỗi đứa trẻ đều tránh xa “thoái hóa não”, lớn lên khỏe mạnh và hạnh phúc.

Nguồn: Sohu