Khi nhận xét một gia đình dạy con tốt, nhiều người thường nhìn vào điểm số, lời chào hay việc đứa trẻ có ngồi ngoan khi đến nhà người khác.

Những điều ấy đáng ghi nhận, nhưng chưa cho thấy đầy đủ cuộc sống của trẻ trong gia đình.

Có những đứa trẻ rất nghe lời vì hiểu và đồng tình. Cũng có những đứa trẻ im lặng vì sợ nói sai. Có trẻ ít kể chuyện vì tính cách kín đáo, nhưng cũng có trẻ đã nhiều lần muốn tâm sự rồi nhận về lời trách móc.

Bởi vậy, để hiểu cách cha mẹ đối xử với con, cần nhìn vào mối quan hệ giữa họ trong những tình huống thường ngày. Đặc biệt là lúc con làm sai, có ý kiến khác hoặc cần được giúp đỡ.

Năm thái độ dưới đây có thể gợi mở nhiều điều. Tuy nhiên, cần quan sát trong một khoảng thời gian, bởi một lần khóc, một lần giận hay một buổi im lặng không đủ để đánh giá cả gia đình.

1. Mắc lỗi, con có dám nói thật với bố mẹ?

Một đứa trẻ làm vỡ cốc, làm mất đồ dùng hay nhận điểm kém rồi chủ động kể với bố mẹ thường tin rằng mình có thể nói ra sự thật, dù biết sẽ bị nhắc nhở.

Con không nhất thiết nghĩ bố mẹ sẽ bỏ qua. Điều quan trọng là con tin rằng người lớn sẽ nghe, tìm hiểu và giúp mình giải quyết.

Trong một gia đình có sự tin tưởng, cha mẹ có thể nghiêm khắc với hành vi sai, nhưng không vì một lỗi lầm mà phủ nhận cả đứa trẻ. Con làm hỏng đồ thì phải cùng khắc phục, chưa hoàn thành bài thì cần làm lại. Tuy vậy, con không bị gọi là “đồ vô dụng”, “chỉ biết phá” hay bị đem so sánh với người khác.

Ngược lại, nếu phản ứng đầu tiên của trẻ luôn là giấu, đổ lỗi hoặc van xin “đừng nói với mẹ”, người lớn nên tìm hiểu điều gì khiến con sợ.

Một lần nói dối chưa đủ để kết luận cha mẹ dạy con không tốt. Nhưng nếu con thường xuyên không dám nhận lỗi, đó là điều gia đình cần nhìn lại.

2. Con có dám nói: “Con nghĩ khác”?

Trẻ có ý kiến riêng không đồng nghĩa với chống đối.

Con có thể không thích bộ quần áo mẹ chọn, muốn giải bài theo cách khác hoặc thấy một quy định trong nhà chưa hợp lý. Cách con bày tỏ và cách bố mẹ đáp lại cho thấy gia đình có chỗ cho sự khác biệt hay không.

Nếu con có thể nói “Con không đồng ý” mà vẫn giữ thái độ tôn trọng, đó là một kỹ năng đáng quý. Con đang học cách trình bày suy nghĩ, nghe lý do của người khác và chấp nhận rằng không phải đề nghị nào cũng được đáp ứng.

Cha mẹ cũng không cần chiều theo mọi ý muốn. Họ có thể giữ nguyên giới hạn và giải thích rõ: “Mẹ hiểu con muốn chơi tiếp, nhưng đã đến giờ ngủ”.

Điều đáng chú ý là con có được nói hết suy nghĩ hay vừa mở lời đã bị chặn bằng câu “Trẻ con thì biết gì”.

Một gia đình dạy con tốt cần cả hai: Trẻ biết nói có chừng mực, người lớn biết nghe mà không coi mọi ý kiến khác mình là sự xúc phạm.

3. Khi tạm xa bố mẹ, con có tin mình sẽ được đón về?

Khi đến lớp, sang nhà người thân hoặc tham gia một hoạt động mới, trẻ có thể lo lắng, bám bố mẹ, thậm chí khóc. Phản ứng ấy còn phụ thuộc vào tuổi, tính cách và việc con đã quen môi trường hay chưa.

Vì thế, không thể nhìn một đứa trẻ khóc lúc chia tay rồi kết luận con thiếu cảm giác an toàn.

Điều cần quan sát là sau khi được chuẩn bị và trấn an, con có dần yên tâm không. Con có tin lời hẹn của bố mẹ, biết ai sẽ chăm mình và hiểu bố mẹ sẽ quay lại hay không.

Niềm tin ấy được xây dựng từ những việc nhỏ: Người lớn nói rõ khi nào đi, ai đón, cố gắng giữ lời và không dùng việc bỏ rơi để dọa con.

Một đứa trẻ được hỗ trợ tốt có thể vẫn khóc vì nhớ mẹ, nhưng dần học được rằng tạm xa nhau không có nghĩa là mất đi tình yêu của bố mẹ.

4. Khi bố mẹ làm sai, con có dám nói mình bị tổn thương?

Nhiều người cho rằng trẻ nhanh chóng tha thứ là dấu hiệu gia đình hòa thuận. Nhưng điều đáng nhìn hơn là con có được phép buồn, giận và nói ra cảm xúc ấy hay không.

Sau một lần mẹ quát quá lời, con có dám nói: “Mẹ nói thế làm con buồn”? Khi bố thất hứa, con có thể hỏi: “Sao bố hứa rồi lại không làm?”.

Những câu ấy cho thấy trẻ tin rằng cảm xúc của mình có giá trị, ngay cả khi người khiến mình buồn là bố mẹ.

Trong một gia đình biết sửa chữa sau xung đột, người lớn có thể nhận lỗi mà không đổ ngược cho con: “Bố đã quát quá mức, bố xin lỗi”. Sau đó, họ cố gắng thay đổi cách ứng xử.

Con không cần lập tức vui vẻ hay ôm bố mẹ để chứng minh mình ngoan. Sự gần gũi được khôi phục bằng lời xin lỗi chân thành và hành động tiếp theo.

5. Gặp khó khăn, con có xem bố mẹ là người có thể giúp mình?

Khi bị bạn làm buồn, không hiểu bài hoặc gặp chuyện khiến mình lo, trẻ có nghĩ đến việc kể với bố mẹ không?

Con tìm đến người lớn không có nghĩa là thiếu tự lập. Nhiều khi, con chỉ cần được nghe, cùng suy nghĩ hoặc biết rằng mình không phải chịu đựng một mình.

Điều đáng quý là trẻ có thể nói: “Con đang gặp chuyện này, bố mẹ giúp con được không?”, mà không quá lo sẽ nhận lại lời chế giễu hay trách móc.

Khi con lớn hơn, con có thể chia sẻ với bạn bè, thầy cô trước. Điều đó cũng bình thường. Quan trọng là trong những chuyện cần hỗ trợ, con vẫn tin bố mẹ là một lựa chọn an toàn.

Muốn có được niềm tin ấy, người lớn cần lắng nghe cả những chuyện tưởng chừng nhỏ. Đừng vội nói “Có thế cũng buồn” hay “Chắc con làm gì người ta mới thế” khi chưa hiểu chuyện gì xảy ra.

Một gia đình nuôi dạy con tốt không phải lúc nào cũng có đứa trẻ ngoan ngoãn, vui vẻ và không mắc lỗi. Đó là nơi con được hướng dẫn cách chịu trách nhiệm, được tôn trọng khi bày tỏ và có người giúp mình đứng dậy sau những lần vấp váp.

Nhìn cách trẻ ở bên bố mẹ, đôi khi có thể thấy rõ hơn những điều ấy: Con có phải dè chừng từng lời, hay có thể thành thật nói rằng mình sai, mình buồn, mình chưa biết và mình cần giúp đỡ.